› wstecz

Rozmiar: 1773 bajtów

Czy naprawdę jesteśmy inni?
Praca z dzieckiem o specjalnych potrzebach edukacyjnych.

      Lubimy chodzić do szkoły, bawić się, oglądać bajki, czasami jesteśmy niegrzeczni. Chyba wszystkie dzieci są takie. Może nie? Bo przecież nie wszystkie dzieci lubią chodzić do szkoły...
   Mała grupa uczniów, którzy nie lubią wolnych dni, a uwielbiają codzienne zajęcia szkolne to dzieci z Zespołu Edukacyjno-Terapeutycznego ze Szkoły im. Jana Pawła II w Rawiczu.
      Budynek, w którym uczą się dzieci mieści się w Ośrodku Rehabilitacji Niepełnosprawnych na Osiedlu Westerplatte w Rawiczu ze względu na możliwość rehabilitacji. Tam też często widać spacerujących uczniów wraz z opiekunami.
      Dzieci uczą się poznając najbliższą okolicę, obserwując zmiany zachodzące w przyrodzie wraz z nastaniem różnych pór roku. Chodzą, patrzą, dotykają, wąchają, ale starają się nie niszczyć tego, co dała nam natura. Choć zapewne dla niektórych osób grupka dzieci wąchających "zwykłe" liście zwisające z drzewa może się wydać troszkę dziwnym zjawiskiem, ale w jaki sposób dziecko, które nie widzi ma wyobrazić sobie liść rosnący na drzewie? Poznając zjawiska w naturalnych sytuacjach dzieci zapamiętują najwięcej.
      A my musimy uświadomić sobie, że nie tylko szkolna ławka jest miejscem zdobywania wiedzy.
Według Podstawy Programowej "...celem edukacji uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym i znacznym jest rozwijanie autonomii ucznia niepełnosprawnego; jego personalizacja i socjalizacja, a w szczególności wyposażenie go - w ramach posiadanych przez niego realnych możliwości - w takie umiejętności i wiadomości, aby:
1) mógł porozumiewać się z otoczeniem w najpełniejszy sposób, werbalnie lub pozawerbalnie,
2) zdobył maksymalną niezależność życiową w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych,
3) był zaradny w życiu codziennym, adekwatnie do indywidualnego poziomu sprawności i umiejętności, oraz miał poczucie sprawczości,
4) mógł uczestniczyć w rożnych formach życia społecznego, znając i przestrzegając ogólnie przyjęte normy współżycia, zachowując prawo do swojej inności".1

      Zespół Edukacyjno-Terapeutyczny liczy dziewięcioro uczniów w wieku od 8 do 20 roku życia. Dla każdego z nich opracowany został indywidualny program nauczania. W grupie większość stanowią dzieci upośledzone umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym. Jeden chłopiec upośledzony umysłowo w stopniu lekkim ze względu na sprzężone niepełnosprawności (nie porusza się samodzielnie, nie widzi, nie ma prawej ręki) przebywa z dziećmi głębiej upośledzonymi ze względu na możliwość rehabilitacji ruchowej prowadzonej w Ośrodku przez specjalistów.
      Głównym celem pracy dydaktycznej na pierwszym etapie nauczania dzieci głębiej upośledzonych umysłowo jest pobudzenie zmysłów (dotyku, smaku, słuchu, wzroku, węchu), natomiast na drugim - integracja zmysłowo-ruchowa. Dzieci, z którymi pracuję nie przekraczają drugiego etapu. "W procesie uczenia się upośledzonych umysłowo podstawową trudnością jest odbieranie bodźców sensorycznych i ich integrowanie. Rozpoznanie pięciu zmysłów oraz doznania pozycji ciała w przestrzeni i doznania płynące ze stawów, mięśni, ścięgien są konieczne dla rozwoju mózgu. Wyrobiona integracja zmysłów pozwoli dziecku porządkować i właściwie interpretować informacje płynące z różnych kanałów odbiorczych, a następnie na nie reagować."2
      Prowadzenie zajęć w tej grupie nie należy do najłatwiejszych zadań, gdyż zespół jest bardzo zróżnicowany pod względem i wiekowym, i intelektualnym. Oprócz chłopca ze sprzężonymi niepełnosprawnościami, który wymaga ciągłej opieki drugiej osoby jest jeszcze jedno dziecko, które porusza się przy pomocy "balkonika" oraz inny chłopiec, który jest nadpobudliwy do tego stopnia, że wymaga ciągłej kontroli.
      W pracy dydaktycznej wykorzystuję elementy metody ośrodków pracy; obowiązują tzw. tygodniowe kręgi tematyczne ściśle związane z codziennymi tematami; powtarzamy codziennie (w urozmaicony sposób) dane osobowe każdego ucznia, pory roku, miesiące, dni tygodnia. Zasadniczy temat realizowany jest przeważnie metodą praktycznego działania - dziecko musi zobaczyć, dotknąć, wypróbować, powąchać (w zależności od tematu). Na tym etapie pracy bardzo często wykorzystuję metody zabawowe.
      Dzieci upośledzone umysłowo, tak jak wszystkie inne, mają określone potrzeby psychiczne, które można podzielić na pierwotne - związane z mechanizmami samozachowawczymi , oraz potrzeby wyższe - społeczne i poznawcze.
Dziecko głębiej upośledzone, poza zabezpieczeniem podstawowych potrzeb biologicznych, takich jak zaspokojenie głodu, chronienie od bólu, zimna, fizycznego niebezpieczeństwa, potrzebuje trwałej więzi z osobami opiekującymi się nim.
      Wyraźnie zróżnicowany jest poziom potrzeb poznawczych dzieci upośledzonych umysłowo, ponieważ są one uzależnione od możliwości intelektualnych. U tych uczniów potrzeby te ograniczają się najczęściej do poznawania rzeczywistości bezpośrednio dostępnej i wyrażają w takich czynnościach, jak: manipulowanie, malowanie, klejenie, majsterkowanie, zabawy, a rzadko w czytaniu i zdobywaniu wiedzy o szerokim świecie.
      Potrzeby dzieci głębiej upośledzonych umysłowo wyrażają się tym, że chcą być dostrzegane, chcą przebywać razem z innymi dziećmi, pełnić określone funkcje społeczne (w grupie, w klasie, w rodzinie), co daje im poczucie własnej wartości. Chcą doznawać życzliwości i mieć poczucie przynależności do kogoś. Swoje przeżycia i uczucia uzewnętrzniają w różny sposób, najczęściej bardzo naturalny i pozbawiony wyrachowania.
      Podstawowym zadaniem nauczyciela pracującego z dziećmi głębiej upośledzonymi umysłowo jest poznanie każdego wychowanka, jest to bowiem nieodzowny warunek właściwego z nim postępowania. Dziecko nie może być traktowane w sposób wyizolowany; niezbędne jest poznanie warunków jego rozwoju, historii życia, przyczyn upośledzenia, jego stopnia oraz ewentualnych odchyleń skojarzonych, np. wady wzroku, słuchu, choroby somatyczne, psychiczne, autyzm. Znajomość potrzeb dziecka, ich specyfiki i nasilenia, poznanie środowiska, z którym jest ono związane i współzależne od niego, to podstawowe warunki przy planowaniu i organizowaniu procesu rewalidacji przez nauczyciela.
Program nauczania dzieci głębiej upośledzonych umysłowo zawiera ramowy układ treści o charakterze otwartym, co pozwala na dowolne modyfikowanie go przez nauczyciela i tworzenie na jego bazie indywidualnych programów edukacyjnych. Na każdym etapie nauczania występują treści realizowane na następujących przedmiotach:

  • funkcjonowanie w środowisku,
  • plastyka,
  • technika,
  • muzyka z rytmiką,
  • wychowanie plastyczne.
          Głównym celem przedmiotu - obszaru oddziaływania - "funkcjonowanie w środowisku" jest "wyposażenie dziecka głębiej upośledzonego umysłowo w takie umiejętności i sprawności, aby jak najlepiej było ono przygotowane do realizacji zadań życia codziennego oraz podejmowania ról społecznych w jego środowisku, w miarę możliwości samodzielnie, niezależnie i godnie."3 W treściach programowych tego przedmiotu można wyodrębnić samoobsługę i zajęcia porządkowe, współżycie w środowisku (w grupie rówieśniczej, rodzinie i społeczeństwie), poznawanie przyrody i obcowanie z nią, kształtowanie elementarnych pojęć matematycznych, kształtowanie mowy.
          Podstawowe czynności z zakresu samoobsługi to ubieranie i rozbieranie się, wkładanie i zdejmowanie obuwia, odpinanie, zapinanie, wiązanie, mycie, czesanie, czynności wykonywane w ubikacji, czyszczenie ubrania i obuwia, spożywanie posiłków. Prawidłowego wykonywania tych czynności uczymy dzieci przy każdej nadarzającej się naturalnej okazji, np. przed i po lekcjach wychowania fizycznego, rytmiki, gimnastyki korekcyjnej dzieci rozbierają się i ubierają, czynią to również idąc na spacer, wycieczkę (wtedy w grę wchodzą inne części garderoby). Wdrażamy dzieci do mycia rąk przed jedzeniem, robią to również po takich czynnościach, jak: klejenie, malowanie, modelowanie z mas plastycznych, obieranie warzyw, owoców, a także po wyjściu z ubikacji. Te pozornie proste czynności są dla dzieci początkowo bardzo trudne i zajmują w danej chwili całą ich uwagę.4
          Należy pamiętać, że w edukacji dzieci i młodzieży upośledzonych umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym plastyka, muzyka z rytmiką i wychowanie fizyczne zajmują bardzo znaczącą pozycję ze względu na ogromną wartość rewalidacyjno-terapeutyczną; mogą one intensywnie wspierać rozwój dziecka i dlatego są równie ważne jak technika czy funkcjonowanie w środowisku.5
          Aby odnieść sukces w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi należy pamiętać o ścisłej współpracy z rodzicami. Jej potrzebę trafnie uzasadniła Hanna Olechnowicz. Pisze m. in.: "... Rodzice potrzebują pomocy i rady, żeby podtrzymać poczucie własnej kompetencji wychowawczej, przecież wychowując dziecko specjalnej troski ponoszą oni często porażki i niepowodzenia: postępy dziecka są powolne, trudno zauważalne, zachowanie nierzadko zaburzone. Rodzicom potrzebna jest więc nie tylko rada, ale również akceptacja i podtrzymanie ze strony nauczyciela-wychowawcy. Nie można zapominać o tym, że i nauczycielom potrzebne jest poczucie, iż cieszą się szacunkiem i uznaniem rodziców."6
    Należy dbać o to, by często przekazywać informacje dotyczące pracy z dzieckiem. Omawiać szczegółowo indywidualne programy edukacyjne, przedstawiać swoje plany pracy (tematykę zajęć, formy, metody); zapraszać rodziców na zajęcia otwarte. Ale oczekiwać od nich również informacji zwrotnych: co dziecko robi popołudniami, jak spędza wolny czas, jakie ma ulubione zabawy.
           Informacje o postępach dziecka, czy też trudnościach w ich uzyskiwaniu, powinny być przekazywane rodzicom wyłącznie indywidualnie. Ujemne uwagi o dziecku, wypowiadane w obecności innych, są dla rodziców przykre.
           Nauczyciel powinien zauważać najmniejsze postępy każdego dziecka i je eksponować. Niezwykle istotna w nauczaniu dzieci upośledzonych umysłowo jest tzw. metoda wzmacniania pozytywnego, czyli "organizowanie dziecku takiego środowiska, w którym będą dominowały nagrody, w którym będzie osiągało sukcesy, będzie akceptowane przez innych ludzi. Metoda ta zakłada kierowanie rozwojem dziecka nagradzając jego zachowania, które mają być utrwalone, przy jednoczesnym unikaniu kar."7
           Najistotniejszą i pierwszą zasadą, od której może zacząć się prawidłowa organizacja wychowania i rehabilitacji dziecka głębiej upośledzonego umysłowo jest jego akceptacja. Zaakceptowanie takiego dziecka to zaakceptowanie jego ograniczeń, jak i możliwości rozwojowych, a także przemyślenie celów, jakie na najbliższy okres stawia sobie rodzina w jej codziennym funkcjonowaniu. Ważną zasadą w wychowaniu jest również konsekwencja. Dziecko powinno wiedzieć czego może się spodziewać ze strony otoczenia w przypadku takich , czy innych swoich poczynań.
          Kiedy będzie istniała dobra współpraca między domem rodzinnym a szkołą, rodzic zrozumie sens pracy pedagoga, doceni te działania, które nie mieszczą się w ogólnie przyjętych kategoriach myślenia o zadaniach szkoły, np. uczenie samoobsługi, wyrobienie zaradności życiowej, kształtowanie wielu sprawności, umiejętności, nawyków, rozwijanie mowy i pojęć, podczas gdy czytanie, pisanie i liczenie pozostają na dalszym planie.
          Pracy wychowawczej z dzieckiem głębiej upośledzonym umysłowo można nadać taki kształt, że stanie się ona udziałem wszystkich członków rodziny oraz innych osób pracujących z dzieckiem, nie rodząc w nich niekorzystnych uczuć, a wręcz przeciwnie - może stać się źródłem satysfakcji oraz związać pozytywnie całą rodzinę.
           Hanna Olechnowicz zwraca uwagę, że "... dzieci te uzyskują nieoczekiwanie duże postępy w rozwoju społecznym"8, dlatego organizujemy dużo zajęć w naturalnym środowisku; chodzimy do różnych sklepów, punktów usługowych, biblioteki - aby umieć zachować się w różnych sytuacjach, a jednocześnie mieć kontakt z różnymi ludźmi. Każdy człowiek ma wrodzoną potrzebę kontaktu z innym człowiekiem. Bardzo ważne jest spotkanie na swojej drodze drugiego człowieka, od którego można czegoś się dowiedzieć, nauczyć. Myślę, że korzyść wtedy jest obopólna, dlatego zapraszam w imieniu dzieci i swoim do odwiedzenia nas w Ośrodku Rehabilitacji Niepełnosprawnych przy ulicy Sarnowskiej w Rawiczu.

    PRZYPISY
    1. Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym i znacznym.
    2. L. Klaro-Celej, Program wychowania i nauczania dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym.
    3. L. Klaro-Celej, Program wychowania i nauczania dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym.
    4. I. Polkowska. Praca rewalidacyjna z dziećmi upośledzonymi umysłowo w szkole życia.
    5. L. Klaro-Celej, Program wychowania i nauczania dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym.
    6. H. Olechnowicz, Wychowanie i nauczanie głębiej upośledzonych umysłowo.
    7. J. Lausch-Żuk, Dzieci głębiej upośledzone umysłowo.
    8. H. Olechnowicz, Wychowanie i nauczanie głębiej upośledzonych umysłowo.

    BIBLIOGRAFIA
    1. Carr Janet, Pomoc dziecku upośledzonemu, PZWL, Warszawa 1984.
    2. Klaro-Celej Lidia, Program wychowania i nauczania dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo w stopniu umiarkowanym i znacznym.
    3. Lausch-Żuk Jolanta, Dzieci głębiej upośledzone umysłowo, w: Dziecko niepełnosprawne w rodzinie, praca zbiorowa pod red. Ireny Obuchowskiej, WSiP, Warszawa 1991.
    4.Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym i znacznym, Dziennik Ustaw Nr 61 z dnia 19 czerwca 2001.
    5. Polkowska Irena, Praca rewalidacyjna z dziećmi upośledzonymi umysłowo w szkole życia, WSiP, Warszawa 1998.
    6. Olechnowicz Hanna, Metody aktywizowania głębiej upośledzonych umysłowo, WSiP, Warszawa 1987.
    7. Olechnowicz Hanna, Wychowanie i nauczanie głębiej upośledzonych umysłowo, WSiP, Warszawa 1979.

    Lidia Superczyńska
    nauczyciel w Zespole Szkół Specjalnych
    im Jana Pawła II
    w Rawiczu


    Powiatowy Ośrodek Doradztwa Metodycznego w Rawiczu
    63-900 Rawicz, ul. Wały Dąbrowskiego 29
    tel. (065) 546-54-32, tel. kom. 506 345 865

    e-mail:odmn@powiatrawicki.home.pl